جودِ حکیمانه

امام جواد علیه السلام، نهمین امام شیعیان اثناعشری، با وجود عمر کوتاه و شرایط پیچیده سیاسی عصر عباسی، جایگاهی ممتاز در تاریخ اندیشه و اخلاق اسلامی دارد. احراز مقام امامت در سنین کودکی، سیره اخلاقی و عملکرد علمی آن حضرت را به موضوعی درخور توجه بدل ساخته است. این پژوهش با تکیه بر منابع معتبر روایی و تاریخی، ضمن معرفی اجمالی زندگانی امام جواد علیه السلام، به تبیین برجسته ترین ویژگی های اخلاقی ایشان می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که امامت و هدایت الهی، مقید به سن خاصی نیست و فضایل اخلاقی همچون علم الهی، جود و سخاوت، غیرت دینی نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام و صبر و متانت در مواجهه با مخالفان، از شاخصه های اساسی سیره اخلاقی امام جواد علیه السلام به‌شمار می آید.

مقدمه

امام محمد بن علی الجواد علیه السلام، ملقب به «تقی» و «جواد»، نهمین امام شیعیان، در سال 195هجری قمری در مدینه منوره دیده به جهان گشود. درباره زمان دقیق ولادت آن حضرت، گزارش هایی همچون دهم ماه رجب[1] و نیز ماه مبارک رمضان[2] در منابع تاریخی نقل شده است.

دوران امامت الهی ایشان با حاکمیت خلافت عباسی و تشدید فشارهای سیاسی بر ائمه اطهار علیهم السلام مقارن بود. با این حال، امام جواد علیه السلام در حدود هشت سالگی عهده دار مقام امامت الهی شد و علی‌رغم سن اندک، به سبب برخورداری از علم الهی و کمالات اخلاقی، مرجعیت دینی و علمی شیعیان را بر عهده گرفت. این نوشتار در پی آن است که مهم ترین مؤلفه های اخلاقی و سیره عملی آن حضرت را با نگاهی تحلیلی بررسی کند.

1. شناخت نامه امام جواد علیه السلام

امام جواد علیه السلام فرزند امام علی بن موسی الرضا علیه السلام و بانویی پرهیزکار به نام سبیکه است؛ بانویی از اهالی نوبه و منسوب به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله. در منابع، از ایشان با نام های دیگری همچون ریحانه و خیزران نیز یاد شده است. امام رضا (علیه السلام) در توصیف منزلت این بانو و فرزندش می فرمایند:

«خداوند پسری به من عطا کرده است که همچون موسی علیه السلام شکافنده دریاهای علم است و همانند عیسی علیه السلام، مادری پاک و قدیسه دارد».[3]

کنیه آن حضرت «ابوجعفر» و در منابع روایی با عنوان «ابوجعفر ثانی» شناخته می‌شود. از القاب مشهور ایشان می توان به «جواد» و «ابن الرضا» اشاره کرد و القابی چون تقی، زکی، قانع، رضی، مختار، متوکل، مرتضی و منتجب نیز در منابع برای ایشان ذکر شده است[4]. لقب «جواد» به سبب بخشش گسترده و سخاوت کم نظیر آن حضرت، شهرتی فراگیر یافت.

2. شاخصه‌های برجسته اخلاقی امام جواد علیه السلام

2ـ 1. علم الهی و حکمت کم‌نظیر

امامت امام جواد علیه السلام در سنین کودکی، گواه روشنی بر منشأ الهی علم ائمه اطهار علیهم السلام است. ایشان با وجود سن اندک، در مناظرات علمی با عالمان درباری عباسی ـ از جمله یحیی بن اکثم ـ برتری علمی خود را آشکار ساخت و به پرسش‌های پیچیده فقهی و کلامی با استدلالی متقن پاسخ داد[5]. این شواهد نشان می دهد که علم امام، برخاسته از تعلیم الهی و میراث نبوی است، نه حاصل آموزش های متعارف بشری.

2ـ 2. جود و سخاوت؛ تجلی لقب «جواد»

سخاوت امام جواد علیه السلام تنها به بخشش های مادی محدود نبود، بلکه در گسترش معارف دینی، پاسخ گویی به پرسش های اعتقادی و رفع شبهات فکری نیز نمود می‌یافت[6]. آن حضرت با وجود محدودیت های سیاسی و نظارت شدید حکومت عباسی، همواره پاسخگوی نیازهای مردم بودند و گشاده‌دستی، بخشش به فقرا و رعایت حال نیازمندان از سیره مستمر ایشان بود[7]. این روحیه بخشش و اهتمام به رفع نیازهای مادی و معنوی جامعه، سبب شد لقب «جواد» به نمادی بارز از شخصیت اخلاقی ایشان بدل شود.

2ـ3. غیرت دینی و محبت عمیق به اهل بیت علیهم السلام

روایات تاریخی از غیرت دینی و محبت ژرف امام جواد علیه السلام نسبت به جایگاه اهل بیت علیهم السلام حکایت دارد. نقل شده است که آن حضرت در سنین کودکی ـ در حالی که هنوز به چهار سالگی نرسیده بود ـ در حضور پدر بزرگوارش امام رضا علیه السلام در اندیشه فرو رفت. هنگامی که امام رضا علیه السلام علت این تأمل را جویا شدند، امام جواد علیه السلام با بیانی حکیمانه و سرشار از آگاهی و عزم ایمانی، می فرماید: «به آنچه درباره مادرم فاطمه سلام الله علیها انجام شد می اندیشم... به خدا سوگند که آن دو (غاصب) را بیرون می آورم، می سوزانم، سپس خاكسترشان را به باد می دهم‏، سپس ذرات آن دو را در دريا پراكنده مى سازم».

این واکنش، افزون بر آنکه نشان دهنده آگاهی امام از حوادث سرنوشت ساز تاریخ اسلام است، از عمق حساسیت دینی و غیرت اعتقادی ایشان نسبت به مظلومیت اهل بیت علیهم السلام پرده برمی دارد. چنین روحیه‌ای، در همان سنین کودکی، مورد تأیید امام رضا علیه السلام قرار گرفت و نشانه‌ای از شایستگی ایشان برای مقام امامت الهی بود[8].

2ـ4. صبر، متانت و تدبیر در برابر دشمنان

دوران امامت امام جواد علیه السلام با سیاست های کنترلی مأمون و معتصم عباسی همراه بود. احضار آن حضرت به بغداد و قرار گرفتن تحت نظارت حکومت، از جمله فشارهایی بود که امام با صبر و بردباری با آن مواجه شد. ایشان با حفظ کرامت اخلاقی و اتخاذ رویکردی حکیمانه، ضمن صیانت از هویت شیعی[9]، در مواجهه با حاکمان، مواضع حق محور خود را با استدلال و آرامش بیان می نمود[10]. این سیره، الگویی ماندگار برای شیعیان در شرایط دشوار تقیه و فشار سیاسی به شمار می آید.

نتیجه‌گیری

امام جواد علیه السلام با عمر کوتاه اما پربرکت خویش، به روشنی نشان داد که مقام امامت الهی و کمالات اخلاقی، وابسته به سن و سال نیست، بلکه موهبتی الهی است. آن حضرت تجسم عینی علم، جود، غیرت دینی و صبر در عمل بود. سیره اخلاقی امام جواد علیه السلام، به‌ویژه در پیوند میان علم و عمل و دفاع آگاهانه از ارزش های اهل بیت علیهم السلام، الگویی پایدار برای جامعه اسلامی، به ویژه نسل جوان، به شمار می آید. بازخوانی زندگی و فضایل اخلاقی ایشان، می تواند راهگشای تربیت انسان هایی متعهد و شکل گیری جامعه ای مبتنی بر ارزش‌های اصیل اسلامی باشد.

[1]. شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ج1، ص805.

[2]. شيخ مفيد، المقنعة، ص482؛ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ج2، ص91.

[3]. حسين بن عبد الوهاب شعرانی، عيون المعجزات، ص107 ـ 108؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج50، ص15، ح19.

[4]. طبری (شيعی)، دلائل الامامة، ص396؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل أبي طالب، ج3، ص486؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج50، ص16، ح24.

[5]. شیخ مفید، الإرشاد، ج2، ص281 ـ 288؛ علی بن ابراهيم قمی، تفسير قمی، ج1، ص182 ـ 185؛ طبری (شیعی)، دلائل الامامة، ص391 ـ 394، ح345؛ مسعودی، اثبات الوصية، ص223 ـ 225؛ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص240 ـ 249؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج50، ص80 ـ 83، ح6

[6]. کلینی، الكافي، ج1، ص320، ح3؛ صفار، بصائر الدرجات، ص258، ح10؛ علی بن ابراهيم قمی، تفسير القمي، ج1، ص358؛ ابن حمزه طوسی، الثاقب في المناقب، ص523، ح458.

[7]. کلینی، الکافي، ج5، ص111، ح6 و )ج‏4، ص43، ح5(؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج50، ص41، 44، 49، ح5، 13، 14، 37.

[8]. طبری (شیعی)، دلائل الامامة، ص400 ـ 401، ح358؛ مسعودی، اثبات الوصية، ج1، ص218؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج50، ص59، ضمن ح34.

[9]. کلینی، الكافي، ج1، ص324، ح2.

[10]. طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص240 ـ 249


برچسب‌ها: امام جواد, امامت الهی
+ نوشته شده در  سه شنبه ۹ دی ۱۴۰۴ساعت 18:0  توسط جعفر فاطمی نیا  |