قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم:

إِنِّي تَارِكٌ‏ فِيكُمُ‏ الثّقلَيْنِ‏ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْل بَيْتِي مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَبَداً

جودِ حکیمانه

امام جواد علیه السلام، نهمین امام شیعیان اثناعشری، با وجود عمر کوتاه و شرایط پیچیده سیاسی عصر عباسی، جایگاهی ممتاز در تاریخ اندیشه و اخلاق اسلامی دارد. احراز مقام امامت در سنین کودکی، سیره اخلاقی و عملکرد علمی آن حضرت را به موضوعی درخور توجه بدل ساخته است. این پژوهش با تکیه بر منابع معتبر روایی و تاریخی، ضمن معرفی اجمالی زندگانی امام جواد علیه السلام، به تبیین برجسته ترین ویژگی های اخلاقی ایشان می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که امامت و هدایت الهی، مقید به سن خاصی نیست و فضایل اخلاقی همچون علم الهی، جود و سخاوت، غیرت دینی نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام و صبر و متانت در مواجهه با مخالفان، از شاخصه های اساسی سیره اخلاقی امام جواد علیه السلام به‌شمار می آید.

آرامش در سختی

انسان، از بدو هبوط خویش به عرصه ی خاک، همواره با پرسشی بنیادین دست به گریبان بوده است: چرا رنج؟ چرا ناکامی؟ چرا بیماری، فقر، فقدان، اضطراب و مرگ؟ این پرسش، نه زاییده ی عصر جدید است و نه مختص به جغرافیایی خاص؛ بلکه همزاد اندیشه ی انسانی است. در هر دوره ای، انسان کوشیده است معنایی برای رنج بیابد، زیرا رنجِ بی معنا، جان فرسا و ویرانگر است، امّا رنجِ معنادار، سازنده و تعالی بخش.

در مکتب وحی، بسیاری از رنج ها نه نشانه ی قهر الهی، بلکه جلوه ای از حکمت اوست. اولیای الهی، با نگاهی فراتر از ظاهر حوادث، انسان را به فهم نسبت دنیا و آخرت فراخوانده اند. در این میان، کلام گهربار حضرت هادی علیه السلام، تصویری جامع، دقیق و نجات بخش از فلسفه ی زندگی دنیوی و حقیقت بلا ارائه می دهند؛ تصویری که اگر درست فهم گردد و در زندگی جاری شود، انسان معاصر را از سرگردانی، یأس و پوچی می رهاند.

آن حضرت علیه السلام می فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ‏ الدُّنْيَا دَارَ بَلْوَى، وَالْآخِرَةَ دَارَ عُقْبَى، وَجَعَلَ بَلْوَى الدُّنْيَا لِثَوَابِ الْآخِرَةِ سَبَباً، وَثَوَابَ الْآخِرَةِ مِنْ بَلْوَى الدُّنْيَا عِوَضاً» «پروردگار یکتا دنیا را سرای بلا و آزمایش و آخرت را سرای ماندگار قرار داد، و گرفتاری دنیا را سبب پاداش آخرت ساخته و پاداش آخرت را جبران رنج‌های دنیا قرار داده است».

شهادت مظلومانه امام هادی سلام الله علیه تسلیت باد.

زیستِ آگاهانه

این پژوهش با روش تحلیل محتوای روایی، به بررسی پیوند حیاتی میان «علم» و «عمل» از منظر اندیشه های اسلامی با تأکید بر کلام أمیرمؤمنان علیه السلام می پردازد. هدف اصلی، تبیین این نظریه تربیتی است که عمل به دانسته ها نه تنها شرط تحقق سعادت فردی است، بلکه خود بستری برای رشد متعالی و دریافت علم های بالاتر می گردد. یافته ها نشان می دهد که رویکرد «عملگرایی اخلاقی» مبتنی بر آموزه های واضح دینی، نقطه شروع ضروری و کافی برای نیل به کمالات انسانی است و طلب دستورالعمل های پیچیده، بدون عمل به بدیهیات، نوعی فرار رو به جلو تلقی می شود.

نیاز دیروز؛ ضرورت امروز

در جهانی که شاخص های توسعه و موفقیتِ فردی و اجتماعی، غالباً با معیارهای مادیِ محض ـ تولید ناخالص داخلی، حجم سرمایه گذاری های کلان و انباشت ثروت شخصی ـ سنجیده می شود، نگاه ژرف و فرازمانی پیشوایان دینی، چراغ راهی برای برون رفت از این تک بُعدی نگری است. حضرت أمیرمؤمنان علی بن أبی طالب علیه السلام در کلامی گوهربار و حکیمانه، اولویت نیازهای حقیقی بشری را بازتعریف می کنند: «إنَّ النَّاسَ إلَى صَالِحِ الْأَدَبِ أَحْوَجُ مِنْهُمْ إِلَى الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ» «مردم به تربیت نیک، نیازمندترند تا به زر و سیم».

این روایت، گزاره ای تاریخی و متعلق به گذشته نیست؛ بلکه تحلیلی جامعه شناختی و روانشناختیِ دقیق از ساختار نیازهای انسان و جامعه در همه ی اعصار است. در عصری که بحران های اخلاقی ـ از فروپاشی خانواده ها و گسترش خشونت های کلامی و فیزیکی تا فسادهای مالی کلان و بی اعتمادی عمومی ـ دست ‌در ‌دست بحران های اقتصادی پیش می روند، تأمل در این کلام، راه حلی بنیادین و کاربردی پیش روی ما می گذارد. این نگاشته بر آن است تا با واکاوی این حدیث شریف، مصادیق عینی و کاربردی آن را در جهان امروز ـ از سطح فردی و خانوادگی تا سطح کلان مدیریتی و بین المللی ـ تبیین کند و نشان دهد که چرا سرمایه ‌گذاری بر «سرمایه اخلاقی» و «تربیت نسل» نه یک انتخاب فرهنگی، که یک ضرورت استراتژیک برای بقا و تعالی جامعه است.

تربیت در پرتو ولایت

محبت نسبت به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ایشان در سنت اسلامی، صرفاً یک احساس معنوی یا گرایش عاطفی نیست، بلکه راهبردی تربیتی و هویت ساز برای شکل دهی به شخصیت دینی، اخلاقی و معرفتی کودک محسوب می شود. پژوهش حاضر با تحلیل روایات «أدّبوا أولادکم علی حبّ علی» و متون مشابه، نشان می دهد که تربیت بر اساس محبت اهل بیت علیهم السلام شامل چهار ساحت اصلی است: ایجاد پیوند عاطفی مستحکم، نظام ارزش گذاری مبتنی بر ولایت، تربیت اخلاقی در پرتو الگوهای معصوم، و تقویت هویت دینی پایدار. این رویکرد، محبت را از سطح عاطفه صرف به تربیت شخصیت محور ارتقا می دهد و کودک را در برابر سردرگمی هویتی و آسیب‌های فرهنگی محافظت می کند. یافته ها حاکی است که محبت به اهل بیت علیهم السلام نه تنها انگیزه و ابزار انتقال ارزش هاست، بلکه عامل تثبیت هویت دینی و اخلاقی کودک نیز محسوب می شود.

محور هدایت الهی

حدیث شریف «ثقلین» از مهم ترین میراث های نبوی در ترسیم ساختار هدایت دینی است؛ حدیثی که در منابع معتبر شیعه و اهل سنّت با الفاظی گوناگون نقل شده و همواره به عنوان یکی از ستون های معرفت اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این سخن نورانی، دو یادگار بزرگ خود را به امّت معرفی می نمایند: کتاب الهی و أهل بیت علیهم السلام؛ دو منبع گرانبهایی که حفظ و پیروی از آنها شرط اصلی ماندگاری دین و سلامت فهم دینی شمرده شده است.

در نسخه ای که در این نوشتار محور بررسی قرار گرفته، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نام أمیرمؤمنان علی علیه السلام را به صراحت در کنار قرآن قرار داده و جایگاه ویژه آن بزرگوار را در تبیین و ترجمان کلام وحی برجسته می سازند و می فرمایند: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَعَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، وَإِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ هُوَ أَفْضَلُ‏ لَكُمْ‏ مِنْ‏ كِتَابِ‏ اللَّهِ لِأَنَّهُ يُتَرْجِمُ لَكُمْ كِتَابَ اللَّه‏» «من در میان شما دو چیز گرانبها به جای می گذارم: کتاب پروردگار و علی بن أبی طالب علیه السلام؛ و علی برای شما از کتاب الهی افضل و بالاتر است؛ چراکه ایشان قرآن را برای شما ترجمه و تفسیر می نماید».

این فرمایش گهربار نشان می دهد که وجود «امام الهی» برای فهم دقیق و جامع «کتاب الهی» تا چه اندازه ضروری است؛ زیرا امام الهی نه تنها مفسّر لفظی آیات الهی، بلکه مجسّم کننده ی معنا، باطن و جهت گیری های اخلاقی و اجتماعی قرآن است.

بنیان شخصیت انسان

اخلاق، ستون بنیادین شخصیت انسان و اساس شکل‌گیری جامعه ی سالم است. از نگاه دین مبین اسلام، انسان زمانی به کمال حقیقی می رسد که رفتار و منش او از فضیلت های انسانی سرشار باشد و از آلودگی های اخلاقی دور بماند. در این میان، سخنان حضرت أمیرمؤمنان علی بن أبی طالب علیه السلام ـ که حکمت هایی جاودانه و ریشه دار در شناخت انسان دارد ـ همواره راهنمایی برای رسیدن به این کمال بوده است. یکی از فرمایش های ارزشمند آن حضرت علیه السلام، توصیه ای کوتاه امّا سرشار از معنا می باشد. آن بزرگوار علیه السلام می فرمایند: «عَلَيْكُمْ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّهَا رِفْعَةٌ، وَإِيَّاكُمْ وَالْأَخْلَاقَ الدَّنِيَّةَ فَإِنَّهَا تَضَعُ الشَّرِيفَ وَتَهْدِمُ الْمَجْد» (بر شما باد به اخلاق نیک، که مایه ی رفعت و سربلندی است و بپرهیزید از اخلاق پست، که انسان شریف را خوار، و شکوه و بزرگی را ویران می سازد).

این فرمایش، دربردارنده ی یک نگاه جامع به اخلاق است؛ هم دعوت به فضیلت است و هم هشدار نسبت به سقوط اخلاقی؛ هم نقش اخلاق در رشد فردی و اجتماعی را روشن می نماید و هم علل و پیامدهای رفتار پست را بیان می دارد. در این نگارش تلاش می شود با تحلیل اجزای حدیث، جایگاه اخلاق در ساختار شخصیت انسان و جامعه بررسی گردد و ابعاد معنوی، روانی و اجتماعی این فرمایش تبیین شود.

آغاز مظلومیت

«عَنْ عِيسَى بْنِ الْمُسْتَفَادِ أَبِي مُوسَى الضَّرِيرِ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِاللهِ علیه السلام: أَلَيْسَ كَانَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَاتِبَ الْوَصِيَّةِ وَرَسُولُ اللهِ صلّی الله علیه وآله الْمُمْلِي عَلَيْهِ وَجَبْرَئِيلُ وَالْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ علیهم السلام شُهُودٌ؟ قَالَ: فَأَطْرَقَ طَوِيلاً، ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا الْحَسَنِ، قَدْ كَانَ مَا قُلْتَ، وَلَكِنْ حِينَ نَزَلَ بِرَسُولِ اللهِ صلّی الله علیه وآله الْأَمْرُ نَزَلَتِ الْوَصِيَّةُ مِنْ عِنْدِ اللهِ كِتَاباً مُسَجَّلاً نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ علیه السلام مَعَ أُمَنَاءِ اللهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَقَالَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام: يَا مُحَمَّدُ صلّی الله علیه وآله مُرْ بِإِخْرَاجِ مَنْ عِنْدَكَ إِلَّا وَصِيَّكَ لِيَقْبِضَهَا مِنَّا وَتُشْهِدَنَا بِدَفْعِكَ إِيَّاهَا إِلَيْهِ ضَامِناً لَهَا ـ يَعْنِي عَلِيّاً علیه السلام ـ. فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلّی الله علیه وآله بِإِخْرَاجِ مَنْ كَانَ فِي الْبَيْتِ مَا خَلَا عَلِيّاً علیه السلام ـ وَفَاطِمَةُ علیها السلام فِيمَا بَيْنَ السِّتْرِ وَالْبَابِ ـ.......».

«أبوموسی ضریر گوید: امام کاظم علیه السلام به من فرمود: من به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا أمیرمؤمنان علیه السلام نویسنده ­ی وصیت و رسول خدا صلّی الله علیه وآله دیکته کننده بر ایشان و جبرئیل و فرشتگان مقرب علیهم السلام گواهان آن نبودند؟ پدرم مدتی طولانی سر به زیر انداخت، سپس فرمود: ای أبوالحسن، قطعاً همان‌ گونه است که گفتی، امّا چون زمان وفات رسول خدا صلّی الله علیه وآله فرا رسید، وصیت مخصوصی از جانب خداوند، به صورت کتابی مهر و موم شده نازل شد. آن مکتوب را جبرئیل علیه السلام همراه با فرشتگان امین الهی فرود آورد. آنگاه جبرئیل علیه السلام عرض کرد: ای محمد صلّی الله علیه وآله، فرمان بده تا همه کسانی که نزد تو هستند، جز جانشینت، بیرون روند تا ایشان این وصیت‌ نامه را از ما دریافت کند و شما ما را گواه بگیری که آن را به آن بزرگوار سپرده‌ ای و خودش ـ یعنی أمیرمؤمنان علیه السلام ـ ضامن آن باشد. پس پیامبر صلّی الله علیه وآله دستور داد همه­ ی کسانی را که در خانه بودند ـ جز أمیرمؤمنان علیه السلام ـ بیرون کنند، در حالی که صدیقه­ ی کبری علیها السلام بین پرده و در اتاق بود......».

صدّیق اکبر

مفهوم «صدق» جایگاهی محوری در نظام اخلاق، معرفت‌شناسی و الهیات اسلامی دارد؛ اما یکی از پیچیده ترین مشتقات این مفهوم که در طول تاریخ دستخوش تحریف معنایی شده، عنوان «صدّیق» است. این واژه، در ظاهر ساده و اخلاقی می نماید، اما در کاربردهای قرآنی و روایی، حامل بار وجودشناختی و معرفتی عمیقی است که فراتر از راستگویی معمولی یا کثرت تصدیق قرار دارد. تحلیل این عنوان، نه فقط در جهت شناخت مقامات اولیای الهی، بلکه در فهم نظام امامت الهی و معیارهای تشخیص حق از باطل اهمیتی اساسی دارد.

آرامش دل؛ سرمایه واقعی

در جهان امروز که سرعت تحولات اجتماعی و اقتصادی افزایش یافته و ارزش‌های دینی و اخلاقی تحت فشار هیاهوی مصرف‌گرایی و رقابت‌های مادی قرار گرفته است، فهم معیارهای حقیقی سعادت انسانی بیش از هر زمان دیگر ضروری می‌نماید. انسان معاصر در کنار پیشرفت‌های تکنولوژیک و رفاه ظاهری، با اضطراب، بی‌ثباتی روانی، از دست دادن اعتماد و ضعف معنویت مواجه است.

در چنین شرایطی، بازگشت به سخنان حکیمانه و جاودانه پیشوایان الهی می‌تواند چراغ راهی مطمئن برای زندگی متوازن و سالم باشد. یکی از این آموزه‌های دقیق و عمیق، کلام نورانی امیرمؤمنان علی علیه‌السلام است که می‌فرمایند: «رُبَّ مَالٍ أَفْسَدَ الدِّينَ، وَرُبَّ فَقْرٍ أَفْسَدَ الْيَقِينَ، وَلَيْسَ الغِنَى بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَلَكِنْ بِسَلامَةِ الصَّدْرِ» «چه بسیار ثروتی که دین را تباه می‌کند و چه بسیار فقری که یقین را از بین می برد و بی نیازی به زیادی ثروت نیست، بلکه به آرامش دل است».

پایه‌های وحیانی معرفت اعتقادی

مقدمه

تحصیل یقین و علم در اعتقادات، نخستین گام در بنای نظام ایمانی انسان است. ایمان بدون یقین، استوار و ماندگار نخواهد بود. ازاین رو، شناخت منابعی که شارع برای تحصیل یقین تعیین کرده، ضرورتی علمی و دینی است.

در این زمینه، دیدگاه های مختلفی مطرح شده است: گروهی با تکیه ی مطلق بر عقل، وحی را به حاشیه رانده اند؛ و گروهی دیگر با نفی اعتبار عقل، فهم دین را منحصر در ظاهر نصوص کرده اند. در مقابل، اندیشه ی اعتدالیِ امامیه بر این باور است که کتاب (قرآن)، سنت أهل بیت علیهم السلام و عقل، هر سه در مسیر تحصیل یقین نقش دارند، اما با مراتب و حدود متفاوت.

ولایت و تداوم مسیر الهی

در میان میراث های گران قدر اهل بیت علیهم السلام، سخنان حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا جایگاهی ممتاز و بی بدیل دارد. آن حضرت سلام الله علیها نه تنها «بنت النبی» و «امّ ‌الائمّه» است، بلکه در منظومه معرفتی و اعتقادی اسلام، حلقه ای پیونددهنده میان نبوت و امامت الهی به شمار می رود. سخنان آن بانوی بزرگوار، همچون کلمات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و امامان معصوم علیهم السلام، صرفاً بیان های تاریخی یا اخلاقی نیست، بلکه دربردارنده ی اصول بنیادین معرفت دینی و الهی است. حضرت زهرا سلام الله علیها در فرمایش خویش، جهان بینی توحیدی اسلام را به زبانی فشرده، عمیق و ماندگار بیان نموده اند؛ سخنی که برای مؤمنان، هم منبع شناخت و هم راهنمای عمل است.

حدیث شریف: «نحن‏ وسيلته‏ في خلقه، ونحن خاصّته ومحلّ قدسه، ونحن حجّته في غيبه، ونحن ورثة أنبيائه» «ما وسیله ی تقرب به پروردگار در میان بندگان اوییم، ما بندگان ویژه و برگزیده ی او و جایگاه قدس الهی اییم، ما حجت خداوند در غیب او و وارثان پیامبران اوییم». (بحرانی، عوالم العلوم، ج11، ص894) از جمله سخنان کلیدی حضرت سلام الله علیها است که با بیانی کوتاه امّا ژرف، مجموعه ای از معارف بلند الهی، ولایی و انسان شناختی را در خود جای داده است. این روایت در واقع منشور هویتی اهل بیت علیهم السلام است؛ منشوری که جایگاه آن بزرگواران را در نظام هدایت الهی، رابطه شان با پروردگار و نقش شان در تربیت و نجات انسان ها تبیین می کند.

مسیر پایدار ایمان

«قَالَ مُوسَى بْنِ جَعْفَر علیه السلام: طُوبَى لِشِيعَتِنَا الْمُتَمَسِّكِينَ‏ بِحُبِّنَا فِي غَيْبَةِ قَائِمِنَا الثَّابِتِينَ عَلَى مُوَالاتِنَا وَالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِنَا أُولَئِكَ مِنَّا وَنَحْنُ مِنْهُمْ قَدْ رَضُوا بِنَا أَئِمَّةً وَرَضِينَا بِهِمْ شِيعَةً وَطُوبَى لَهُمْ هُمْ وَاللَّهِ مَعَنَا فِي دَرَجَتِنَا يَوْمَ الْقِيَامَة».

«خوشا به حال شیعیان ما که در دوران غیبت قائم ما، به محبت ما چنگ می زنند، بر دوستی و ولایت ما پایدار می مانند و از دشمنان ما برائت می جویند. آنان از ما هستند و ما نیز از آنان. آنان ما را به پیشوائی خویش پذیرفته اند و ما نیز آنان را به عنوان شیعیانمان پذیرفته ایم. خوشا به حال آنان؛ به خدا سوگند، در روز قیامت با ما و در همان جایگاه ما خواهند بود».

الگوی جاودان

رسول خدا صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله به‌ عنوان خاتم پیامبران و حامل آخرین شریعت الهی، نه تنها پیام ‌آور وحی، بلکه به ‌عنوان کامل‌ترین الگوی انسانی برای زندگی فردی و اجتماعی است. قرآن کریم با تعبیر ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾، شخصیت ایشان را به ‌عنوان نمونه ا‌ی کامل و جامع در عرصه ‌های گوناگون زندگی فردی، اجتماعی و اخلاقی معرفی می ‌کند. سنت و روایات اهل بیت علیهم ‌السلام و سیره ‌ی تاریخی آن حضرت صلی‌ الله ‌علیه ‌و آله نیز این جایگاه را تبیین و تثبیت و ابعاد مختلف آن را روشن ساخته ‌اند. پژوهش حاضر با استناد به منابع تفسیری، حدیثی و تاریخی، ابعاد اخلاقی، عبادی، اجتماعی و سیاسی اسوه بودن پیامبر صلی ‌الله ‌علیه ‌و آله را بررسی کرده است. یافته ‌ها نشان می ‌دهند که سیره ‌ی نبوی دارای جامعیتی فراتر از زمان و مکان است و می‌تواند به‌عنوان الگویی کارآمد در پاسخ‌گویی به بحران‌های اخلاقی و هویتی معاصر به کار آید.

جايگاه اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم

دایره­ اصالت مقام رسول و نبی از سوی پروردگار یکتا تعیین می­ گردد و وظیفه‌ ی اساسی مردم در برابر نبی یا رسول، اطاعت مطلق از ایشان است. به بیان دیگر، خداوند متعال از انسان‌ ها می‌ خواهد که نسبت به هر پیامبری که از سوی او فرستاده می‌ شود، فرمان‌بردار مطلق باشند و اینکه چه کاری انجام دهند یا از چه اُموری پرهیز کنند، به طور کامل توسط همان پیامبر و از طریق وحی الهی مشخص می‌ شود.

بر این اساس، التزام به نبوت هر پیامبری، از آغاز بعثت ـ زمانی که پیام ایشان تنها در دعوت به یکتاپرستی و پذیرش رسالت خلاصه می‌ شود ـ تا واپسین مرحله­ ی تکمیل مأموریتش، در اصل رسالت ایشان تفاوتی وجود ندارد؛ چرا که آنچه آن بزرگوار لازم است به مردم برساند این است که «ایشان فرستاده‌ ی خداوند است و هر آنچه می ­آورد از سوی پروردگار می ­باشد». آنچه بر مردم نیز لازم است به آن ملتزم شوند اینکه هر آنچه آن بزرگوار بیان بفرماید، بی‌ چون‌ و چرا اطاعت نمایند.

امامت الهی؛ چراغ هدایت

امامت الهی از مفاهیم کلیدی در آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی است که نقش پیشوایی، هدایت و معیار عمل امت را بر عهده دارد. این مقاله با بررسی معنای لغوی و اصطلاحی «امام»، کاربرد آن در قرآن و سنت، و تفاوت آن با سایر گونه‌های رهبری، جایگاه امامت الهی را تبیین می‌کند. امامت الهی در اندیشه شیعه به پیشوای معصوم منصوب از جانب خداوند اطلاق می‌شود که دارای ویژگی‌های عصمت، علم، صبر و تقوا است و اطاعت از او واجب است. در مقابل، امامت در معنای اهل‌سنت غالباً به رهبران سیاسی یا دانشمندان برجسته محدود می‌شود. مقاله همچنین نقش «ائمه هدایت» و «کتاب‌های الهی» به عنوان امام در قرآن، و مفهوم «ائمه کفر» را مورد بررسی قرار می‌دهد. تحلیل تاریخی نشان می‌دهد که پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، خلاصی از رهبری الهی و غلبه حاکمان غیرمعصوم، زمینه‌ساز انحراف و سوءاستفاده سیاسی از عنوان امامت شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت دقیق مفهوم امامت الهی برای هدایت صحیح امت و جلوگیری از تحریف آموزه‌های دینی ضروری است.

دوستی و دشمنی در آموزه‌های أهل بیت علیهم السلام

عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام، قَالَ: حُبُّ الْأَبْرَارِ لِلْأَبْرَارِ ثَوَابٌ لِلْأَبْرَارِ، وَحُبُّ الْفُجَّارِ لِلْأَبْرَارِ فَضِيلَةٌ لِلْأَبْرَارِ، وَبُغْضُ الْفُجَّارِ لِلْأَبْرَارِ زَيْنٌ لِلْأَبْرَارِ، وَبُغْضُ الْأَبْرَارِ لِلْفُجَّارِ خِزْيٌ عَلَى الْفُجَّار.

امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: دوست داشتن نیکان نسبت به نیکان، پاداشی برای نیکان است. دوست داشتن بدکاران نسبت به نیکان، فضیلتی برای نیکان است. دشمنی بدکاران با نیکان، زینتی برای نیکان است و دشمنی نیکان با بدکاران، رسوایی برای بدکاران است.

علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج66، ص238، ح8.

اخلاق ولایی و کرامت انسانی

مقدمه

امام علی بن الحسین علیه‌السلام (امام سجاد علیه‌السلام) پس از واقعه کربلا و شهادت پدر بزرگوارشان، در شرایط دشوار سیاسی و اجتماعی زندگی می‌کردند. در این شرایط، رفتار و منش اخلاقی ایشان به‌ویژه در مواجهه با نزدیکان و مخالفان، جلوه‌ای از اخلاق نبوی و بزرگ‌منشی اهل بیت بود. بررسی این سیره، علاوه بر شناخت شخصیتی امام، درس‌های عملی و الگوهای اخلاقی قابل توجهی برای جامعه معاصر فراهم می‌آورد.

کلام نور

قال الإمام علي بن موسی الرضا علیه السلام: رَحِمَ اللّهُ عَبْداً اَحْیا أمْرَنا، فَقُلْتُ لَهُ: فَکَیْفَ یُحْیِی أمْرَکُمْ؟ قالَ: یَتَعَلَّمُ عُلُومَنا ویُعَلِّمُها النّاسَ، فَإِنَّ النّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحاسِنَ کَلامِنا لاَتَّبَعُونا.

امام رضا علیه السلام فرمودند: خداوند، رحمت کند آن بنده ای که امر ما را زنده کند. گفتم: چگونه امر شما را زنده کند؟ فرمودند: علوم ما را فراگیرد و به مردم بیاموزد، که اگر مردم زیبایی های گفتار ما را می دانستند، از ما پیروی می کردند.

عيون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص307، ب28، ح69.

مظلوم تاریخ

محنت امام مجتبی علیه السلام پس از محنت پدر بزرگوارشان أمیرمؤمنان علیه السلام یکی از دردناک ترین صفحه ­های تاریخ مسلمانان و از جانگدازترین رنج ­های امامان هدی علیهم السلام پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به شمار می ­رود. عبارت «مظلوم تاریخ» که گاه در وصف امام حسن مجتبی علیه السلام به کار می رود، ناظر به این حقیقت است که آن حضرت علیه السلام هم از سوی مردمان عصر خویش و هم از ناحیه­ ی شرایط و حوادث زمانه، مورد ظلم و بی­ مهری قرار گرفت.

پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، أمیرمؤمنان علیه السلام با شرایط و پیامدهایی مواجه گردید که هیچ کس منکر آن واقعیت ‌های تاریخی نیست. أمیرمؤمنان علیه السلام در واقع، استمرار حوادثی را بر دوش کشید که ریشه در دوران پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم داشت و نخستین آثار آن به رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم انجامید. امام مجتبی علیه السلام نیز درگیر همان حوادث و تاریکی­ های زمانه­ ی خویش گردید. بنابراین، تمامی این رخدادها ریشه در دوران رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم داشته و متاثر از آن است؛ چه آن حوادثی که پیش­تر به ایشان رسیده بود و چه مصائبی که پس از شهادت أمیرمؤمنان علیه السلام با آن مواجه گشت.

Powered By
  BLOGFA.COM

آمارگیر وبلاگ